Tentoonstelling als stil protest tegen oorlogsleed

Via haar penseel bereikt Hella de Jonge de ziel van haar familie: tentoonstelling als stil protest tegen oorlogsleed

Jan Vriend – Gooi en Eemlander – 18-09-26

Eerst was er haar zoektocht naar haar joodse familiegeschiedenis. Naar ooms, tantes, neven en nichten, vermoord in de gaskamers van de Duitse oorlogsmachine. Dat vloeide over in verdriet om oorlogen van nu. Hella de Jonge verwerkte haar emoties in kunst. Nu is haar werk te zien in het Verzetsmuseum in Amsterdam. ,,Het leek alsof ik mijn familie bij iedere penseelstreek beter leerde kennen.’’

---

Een rondleiding door Hella de Jonge langs haar creaties is ook een kennismaking met de maker. Hella de Jonge (1949) werd altijd omringd door artistiek talent. Haar moeder ontwierp en maakte kleding, haar vader schreef teksten, onder meer voor tv-series als ’t Schaep met de 5 Pooten. Hella speelde viool en volgde haar opleiding aan de Gerrit Rietveld Academie. Ze begon te schilderen, maar nadat ze van medestudenten vernietigend commentaar kreeg op haar eerste doeken, legde ze haar penselen neer. Ze koos voor een vervolg als edelsmid en in de mode. Na haar opleiding werkte ze als beeldhouwer en vanaf 1980 maakte ze de decors en kostuums voor de solovoorstellingen van haar man: cabaretier Freek de Jonge.

Baby
Toen corona in 2020 de halve wereld plat legde, pakte ze alsnog haar penselen op. In het atelier bij haar huis in Muiderberg schilderde ze haar oma Lientje. Tijdens de oorlog zat haar grootmoeder ondergedoken, maar werd ze verraden. Haar leven eindigde in Auschwitz. ,,Nadat het doek af was, wilde ik meer van Lientje ontdekken.’’, vertelt ze. ,,Hoe vaker ik haar portretteerde, hoe dichter ik bij haar ziel kwam. Ik schilderde haar met een baby in haar armen en besefte hoe tragisch het was dat ze nooit haar kleinkinderen heeft kunnen vasthouden. Door haar zo te schilderen,  kreeg ze even een kleinkind terug.’’

Fotootje
Aan de hand van een klein fotootje dat opdook, portretteerde ze meer familieleden. Op sommige schilderijen dringt het oorlogsleed zich op: dan zie je rokende schoorstenen van gaskamers op de achtergrond, of bijna verborgen grafstenen in een hoek. ,,Het schilderen werd een ontdekkingsreis door een landschap waar ik nooit was geweest.’’
Ze schilderde haar zoontje Jork, die in 1974 overleed. Hij had maar een paar maanden geleefd. Ook de herinnering aan haar kleindochter Maggie – in 2014 als zevenjarige overleden als gevolg van een aangeboren hartafwijking – verbeeldde ze in verf op doek.

[tekst gaat door onder de foto]

Poppen
 Het valt op dat in haar werk regelmatig poppen opduiken. Poppen in poppenwagens, poppen in kinderhanden. Poppen in een decor van prikkeldraad. ,,Een pop is voor mij het symbool van de vermoorde onschuld.’’

Werken bood haar houvast toen ze long covid bleek te hebben. De kunst bood haar perspectief toen haar man Freek aan kanker leed en herstelde. Is schilderen haar therapie? Ze weet het zelf niet goed. ,,Ik doe wat me van binnenuit wordt opgedragen.’’

Nachtmerries
In 2022, toen het Russische leger Oekraïne binnenviel, zag ze beelden op tv van vluchtende mensen, van kinderen die een trein werden ingeduwd. Opeens was de oorlog die haar ouders tot onderduiken had gedwongen weer dichtbij. Het leidde tot nachtmerries. ,,Ik droomde dat ik me ergens op een perron in Polen bevond. Omgeven door duizenden mensen die duwden, trokken en schreeuwden. Zwetend werd ik wakker. Voor het eerst realiseerde ik me hoe diep de vluchtangst van mijn ouders zich in mij had genesteld.’’

“Tegen het begrip ’tweede generatie’ had ik me altijd verzet. Dat had ik niet, dacht ik. Maar dit keer ervoer ik het lijfelijk en besefte ik dat ik hun trauma wel degelijk met me meedraag. Vijf jaar op de vlucht voor het grote gevaar, doodsangsten uitstaan, dat hebben mijn ouders – zonder dat te willen – op mij overgedragen. In mijn nachtmerrie was ik dat kind op het perron.’’

[tekst gaat door onder de foto]

De volgende dag schetste ze een meisje in de trein op weg naar niets. En zag ze door de razende coupé de vergelijking tussen vluchten in de oorlog van toen en vluchten nu.

Strijd
In 2023 gebeurde iets vergelijkbaars. Nadat de strijd tussen Israël en Hamas oplaaide, zag ze op tv de radeloze slachtoffers en de instortende gebouwen. Opnieuw vertaalde ze haar radeloosheid in creativiteit. ,,Het is mijn aanklacht tegen het leed dat mensen elkaar aandoen. Daarbij wil ik vooral laten zien wat een trauma doet met kinderen.’’

Ze beseft dat haar emoties een uitweg vonden in haar kunst. En dat haar penselen haar houvast boden, bij de verwerking. ,,Hier is geen therapie tegen opgewassen. Alleen een kwast, een viool of welk creatief middel dan ook, kan mij rust en geluk brengen.’’

Troost
De 37 schilderijen bij de expositie ’Dichter bij hun ziel’ weerspiegelen haar zoektocht naar troost, houvast en hoop. ,,Dat perspectief wil ik met mijn penselen blijven vangen. Om zo anderen te bereiken.’’

Laat haar werk vooral het gesprek op gang brengen, hoopt ze. Het begin is er.

Tentoonstelling
De tentoonstelling ’Dichter bij hun ziel’ met 37 werken van Hella de Jonge is tot en met februari 2027 te zien bij het Verzetsmuseum in Amsterdam. Ter gelegenheid van de expositie verscheen een boek met dezelfde titel. verzetsmuseum.org

Het artikel in de Gooi en Eemlander